DEMOCRACY KE SELF-PUSO
Harold W. Percival
KAROLO EA III
TLHALOSO EA LINTHO TSA MOPA E NE E LE BATHO
Molaotheo oa United States ke pontšo e ikhethang ea Bohlale mabapi le litaba tsa batho litokisetsong tsa oona bakeng sa qeto ea batho ba lokolohileng ba mofuta oa puso eo ba khethang ho ba le eona, le ea bokamoso ba bona e le batho ka bomong le e le sechaba.
Molaotheo ha o fane ka hore ho ke ke ha e-ba le mmuso oa mokha, kapa hore ho tla ba le mmuso oa mokha ke e mong oa mekha efe kapa efe. Ho ea ka Molaotheo matla ha se ho ba le mokha kapa motho ofe kapa ofe; batho ba lokela ho ba le matla: ho khetha seo ba tla se etsa, le seo ba tla se etsa pusong. E ne e le tšepo ea Washington le bo-ralipolotiki ba bang hore ho ka 'na ha se ke ha e-ba le mekha khethong ea baemeli ba bona pusong ke batho. Empa lipolotiki tsa mokha li ile tsa kena pusong, 'me mekha e ntse e tsoela pele pusong. 'Me, ka tloaelo, ho thoe tsamaiso ea mekha e 'meli ke eona e loketseng batho.
Lipolotiki tsa mokha
Lipolotiki tsa mokha ke khoebo, mosebetsi, kapa papali, eo ralipolotiki oa mokha ofe kapa ofe a ratang ho e etsa e le mosebetsi oa hae. Lipolotiki tsa mokha ka mmuso ke papali ea bo-ralipolotiki ba mokha; ha se mmuso ke batho. Bo-ralipolotiki ba mokha papali ea bona ea mmuso ba ke ke ba fa batho litšebelisano. 'Musong oa mokete botle ba mokha bo tla pele, ebe mohlomong botle ba naha, le litloaelo tsa batho li ea qetellong. Bo-ralipolotiki ke bona ba "Ins" kapa "Outs" ba mmuso. Batho ke karolo ea "Ins" kapa "kantle". Le ha ba bang ba "Ins" mmusong ba batla ho fa batho chelete e ngata, ba bang ba "Ins" le hoo e batlang e le "Outs" eohle ea mmuso ba e thibela. Batho ha ba na ho fumana banna ba tla sireletsa lithahasello tsa bona, hobane batho bao ba ba khethang liofising ba khethoa ke mekhatlo ea bona ebile ba tšepisoa mokha oa bona. Ho hlokomela batho pele u hlokomela mokete ho khahlanong le melao e sa ngolisoang ea mekha eohle. Ka kakaretso ho nahanoa hore mmuso oa Amerika ke demokrasi; empa e ke ke ea ba demokrasi ea 'nete. Batho ba ke ke ba ba le demokrasi ea 'nete ha papali ea lipolotiki ea mokha e ntse e tsoela pele. Lipolotiki tsa mokha ha se demokrasi; e khahlanong le demokrasi. Lipolotiki tsa mokha li khothaletsa batho ho lumela hore ba na le demokrasi; empa sebakeng sa hore mmuso o be le batho, batho ba na le mmuso, mme ba busoa ke mokha kapa mookameli oa mokha. Demokrasi ke mmuso ke batho; ka mantsoe a mang, ke 'nete. Karolo e 'ngoe ea puso ea' muso ke hore batho ka bobona ba lokela ho khetha, ho tsoa bathong ba hlokomelehang ka pel'a sechaba, bao ba nkang hore ke batho ba maemong a matle ka ho fetesisa ebile ba tšoaneleha ho tlatsa liofisi tse ba khethiloeng. Ho tsoa ho bakhethoa batho ba ne ba tla khetha likhethong tsa mmuso le tsa naha tseo ba lumelang hore ke bona ba tšoanelehang hamolemo ho busa.
Ehlile, bo-ralipolotiki ba mokha ha ba rate seo, hobane ba tla lahleheloa ke mesebetsi ea bona e le bo-ralipolotiki ba mokha, hape hobane ba tla lahleheloa ke taolo ea batho le ho senya papali ea bona, hape hobane ba tla lahleheloa ke karolo ea bona ea phaello ho tsoa ho racketeering ho lithuso le likonteraka tsa sechaba le likhakanyo tsa bona tsa makhotla le makhotla a mang, joalo-joalo joalo joalo. Likhetho le likhetho tsa baemeli ba tsona mmusong ke batho ka bobona li ne li tla kopanya batho le mmuso oa bona le ho ba kopanya morerong oa bona o mong le lithahasellong tsa bona, ke hore, mmuso ke batho, le molemong oa batho bohle joalo ka sechaba se le seng seo e ka ba mmuso oa 'nete oa demokrasi. Ba hanyetsoa ke sena, bo-ralipolotiki ba mokha ba arola batho likhaohano tse ngata joalo ka ha ho na le mekete. Mokha o mong le o mong o etsa sethala sa hae mme o hlophisa maano a ona ho hohela le ho hapa le ho ts'oara batho bao e bang karolo ea bona. Mekha le batšehetsi ba na le khetho le khethollo, mme mokha le batšehetsi ba hlaselana, 'me ho na le ntoa e batlang e le teng lipakeng tsa mekha le batšehetsi ba bona. Sebakeng sa ho ba le batho ba kopaneng mmusong, lipolotiki tsa mokha li baka ntoa ea mmuso, e sitisang batho, le likhoebo, mme e baka tšenyo e sa feleng mmusong, mme e eketsa litšenyehelo ho batho mafapheng ohle a bophelo.
Mme ke mang ea jarang boikarabello ba karohano ee ea batho mekheng le ho ba beha khahlano? Batho ke bona ba ikarabellang. Hobaneng? Hobane, ntle le mekhelo e fokolang mme ntle le tsebo ea batho ea 'nete, bo-ralipolotiki le mmuso ke baemeli ba batho. Bongata bo boholo ba batho ha bo na boitšoaro 'me ha bo lakatse ho ipusa. Ba ka rata hore ba bang ba hlophise lintho tsena le ho ba tsamaisetsa 'muso, ba sa kenelle mathateng kapa litšenyehelong tsa ho iketsetsa lintho tsena. Ha ba ts'oenyehe ho sheba hore na banna bao ba ba khethileng e le liofisi ke bofe: ba mamela mantsoe a bona a nepahetseng le litšepiso tse fanoeng ka seatla se bulehileng; ba thetsoa habonolo hobane boikhohomoso ba bona bo ba khothaletsa ho thetsoa, 'me litakatso tsa bona le khethollo li ba thetsa le ho tsosa litabatabelo tsa bona; ba na le tšusumetso ea papali ea chelete ea ho becha 'me ba na le tšepo ea hore ba tla fumana letho ntle le boiteko bo fokolang kapa ha ba bo etse letho — ba batla ntho e tiileng. Bo-ralipolotiki ba mokha ba ba fa ntho e joalo e tiileng; ke seo ba neng ba lokela ho tseba hore ba tla se fumana, empa ba sa lebella; 'me ba tlameha ho lefa litšenyehelo bakeng sa seo ba se fumanang, ka phaello. Na batho baa ithuta? Che! Ba qala hohle hape. Ho bonahala eka batho ha ba ithute, empa seo ba sa ithutang sona ba se ruta boralipolotiki. Kahoo bo-ralipolotiki ba ithuta papali: batho ke papali.
Bo-ralipolotiki ba mokha ha se bohle ba khopo ebile ba sa tšepahale; ke batho le batho; tlhaho ea bona ea batho e ba khothaletsa ho sebelisa mano ho hapa batho e le papali ea bona lipolotiking tsa mokha. Batho ba ba rutile hore haeba ba sa sebelise bomenemene ba tla lahleheloa ke papali. Bongata ba ba lahliloeng papaling ba tseba sena kahoo ba bapala papali ea papali ho hapa papali. Ho ne ho tla utloahala eka batho ba batla ho pholosoa ka ho thetsoa. Empa ba lekileng ho pholosa batho ka ho ba qhekella ba ithetsa.
Sebakeng sa ho tsoela pele ho ruta bo-ralipolotiki hore ba ka se hlola joang ka ho ba thetsa, joale batho ba lokela ho ruta bo-ralipolotiki le ba batlang liofisi tsa mmuso hore ba se hlole ba itlohella hore ke "papali" le "thepa e hapuoeng."
Papali ea Royal ea Boitšoaro
Mokhoa o le mong oa ho emisa papali ea lipolotiki tsa mokha le ho ithuta hore na demokrasi ea 'nete ke eng, ke hore motho e mong le e mong kapa e mong a ka itaola ho e-na le ho laoloa ke bo-ralipolotiki le batho ba bang. Ho bonahala ho le bonolo, empa ha ho bonolo; Ke papali ea bophelo ba hau: "ntoa ea bophelo ba hau" - le bophelo ba hau. 'Me ho hlokahala papali e ntle, papali ea' nete, ho bapala papali le ho hlola ntoeng. Empa motho eo e leng papali ea lekaneng ho qala papali 'me a lula a e bona ea tsoela pele e tseba hore e kholo ebile e tebile ebile e khotsofetse ho feta papali e' ngoe eo a e tsebang kapa eo a e rerileng. Lipapaling tse ling tsa papali, motho o lokela ho ikoetlisa ho ts'oasa, ho fofa, ho matha, ho qhoma, ho hanela, ho thibela, ho sesa, ho tsubella, ho sututsa, ho phehella, ho loana, ho mamella, ntoa le ho hlola. Empa boitšoaro bo fapane. Lipapaling tse tloaelehileng u tsekisana le bahlolisani ba kantle: Papaling ea boitšoaro ke ba hlolisang tlholisano, ke uena. Lipapaling tse ling u hlolisana matla le kutloisiso ea ba bang; Papaling ea boitšoaro ea boitaolo ntoa e pakeng tsa maikutlo a nepahetseng le litakatso tse fosahetseng, 'me ka kutloisiso ea hau u ka li lokisa joang. Lipapaling tsohle tse ling ua fokola ebe u lahleheloa ke matla a ho loana ka lilemo tse ntseng li eketseha; papaling ea boitaolo u fumana kutloisiso le ho sebetsa hantle ka lilemo tse ngata. Katleho lipapaling tse ling e itšetleha haholo ka ho ratoa kapa ho se khahliso le kahlolo ea ba bang; empa ke uena moahloli oa katleho ea hau ho itaole, ntle le tšabo kapa ho hauheloa ke mang kapa mang. Liphetoho tse ling tsa lipapali le nako le nako; empa thahasello papaling ea boitšoaro e tsoela pele ho atleha nako le nako. 'Me boitšoaro bo paka ho ba itaola hore ke papali ea borena eo lipapali tse ling kaofela li itšetlehileng ho eona.
Boitšoaro ke papali ea 'nete ea borena hobane e hloka sebapali hore se kenelle ho sona le ho se tsoella. Lipapaling tsohle tse ling u itšepa ka bokhoni le matla a hau bakeng sa ho hlola ba bang, le ho hlaseloa ke bamameli kapa lefatše. Ba bang ba tlameha ho lahleheloa ke uena hore u atlehe. Empa papaling ea boitaolo u mohanyetsi oa hau le bamameli ba hau; ha ho e mong ea ho hlasimolla kapa ho ahlola. Ka ho lahleheloa, u tla atleha. Mme ke ho re, uena ka boeena eo u mo hlolang o thabisoa ke ho hlola hobane o tseba ho lumellana le se nepahetseng. Uena, joaloka Moetsi ea lemohileng oa maikutlo le litakatso tsa hau 'meleng, ua tseba hore litakatso tsa hau tse fosahetseng li loanela ho itlhahisa ka mohopolo le ho etsa se khahlano le se nepahetseng. Li ke ke tsa felisoa kapa tsa felisoa, empa li ka khona ho laoloa le ho fetoloa ho ba le litakatso le litakatso tse nepahetseng tsa molao; mme, joalo ka bana, ba khotsofetse haholo ha ba laoloa ka nepo le ho busoa ho feta ho lumelloa ho etsa kamoo ba ratang. Ke uena feela ea ka ba fetolang; ha ho na motho e mong ea ka u etsetsang seo. Lintoa tse ngata li tlameha ho loaneloa pele tse fosahetseng li tlisoa tlas'a taolo mme li lokisoa. Empa ha seo se etsoa u ka hlola ntoeng 'me u hapile papali ea boitšoaro,' me u ipuse.
U ke ke ua putsoa ka mofapa oa mo hlōla, leha e le ka moqhaka le lere e le matšoao a bolaoli le matla. Tsena ke limaske kantle, tse amanang le ba bang; ha li na letho ka matšoao a sebopeho. Mats'oao a kantle ka linako tse ling a lokile ebile a maholo, empa matšoao a sebopeho a tebile le ho feta. Matšoao a kantle ke a nakoana, a tla lahleha. Matšoao a boitšoaro mabapi le semelo sa Doer ea hlokometseng ha a boima, a ke ke a lahleha. ba tla tsoelapele, ka boits'oaro bo itaolang le bo its'epo ho tloha bophelong ho isa bophelong.
Maikutlo le Litakatso e le Batho
Haele hantle, papali ea boitaolo e tlameha ho etsa eng lipolotiking tsa mokha le demokrasi? E tla ba ho makatsang ho tseba hore na boits'oaro le lipolotiki tsa mokha li amana haufi le demokrasi joang. Motho e mong le e mong oa tseba hore maikutlo le litakatso ho motho a le mong li tšoana le maikutlo le litakatso ho batho ba bang bohle; hore ba fapana feela ka palo le boholo ba matla le matla, le ka mokhoa oa ho bua, empa eseng ka mofuta. Ee, motho e mong le e mong ea kileng a nahana ka taba eo o tseba seo. Empa ha se motho e mong le e mong ea tsebang hore takatso le maikutlo li sebetsa joalo ka liboto tsa tlhaho, e leng 'mele oa nama; hore, ka mokhoa o ts'oanang, joalo ka ha maikutlo le takatso li ts'oaroa ke ho arabela mehatong ea li-violin, ka hona maikutlo ohle le litakatso li arabela mehopolong e mene ea 'mele ea bona ha e laoloa le ho kopanngoa le kelello ea' mele ho ea linthong tsa kutlo ya mmele oo ba leng ho ona, le dintho tsa tlholeho. Kelello ea 'Mele ea' mele e laoloa ke tlhaho ka kutloisiso ea 'mele eo e leng ho eona.
Kelello ea 'mele e lebisitse ho maikutlo le litakatso tse ngata tse lutseng' meleng ho lumela hore ke matla le 'mele: mme maikutlo le litakatso ha li tsebe ho tseba hore li fapane le' mele le mehopolo le maikutlo a ona, kahoo ba arabela ho ho hula ha tlhaho ka methapo ea eona ea kutlo. Ke ka hona maikutlo le litakatso tse nang le boitšoaro li khahliloeng ke maikutlo le litakatso tse laoloang ke methapo le tse tataisoang ho etsa mefuta eohle ea boitšoaro bo bobe.
Maikutlo ha a na boitšoaro. Maikutlo a khahloa ke matla feela; maikutlo ohle a kutlo ka 'ngoe a bakoa ke matla a tlhaho. Kahoo maikutlo le litakatso tse lumellanang le kutlo li arohana le maikutlo le litakatso tsa boitšoaro tsa Moetsi tseo e leng tsa hae 'me lia li loantša. Hangata ho ba le moferefere le borabele ba se fosahetseng, khahlanong le litakatso tse nepahetseng 'meleng, mabapi le seo u lokelang ho se etsa le seo u sa lokelang ho se etsa. Ke boemo le boemo ba Moetsi e mong le e mong ea tsebang 'meleng o mong le o mong oa motho United States, le naheng e 'ngoe le e 'ngoe lefatšeng.
Maikutlo le litakatso tsa 'mele o le mong oa motho ke moemeli oa Doer e ngoe' meleng o mong le o mong oa motho. Phapang lipakeng tsa 'mele e bontšoa ka tekanyo le mokhoa oo motho a laolang le ho laola maikutlo le litakatso tsa hae, kapa a li lumellang hore li laoloe ke methapo le ho mo tsamaisa. Phapang ea sebopeho le boemo ba e mong le e mong oa United States ke litholoana tsa seo motho ka mong a se entseng ka maikutlo le litakatso tsa hae, kapa seo a ba lumelletseng ho se etsa ka eena.
Mmuso oa motho kapa ke Motho ka mong
Motho e mong le e mong ke mmuso ka boeena, oa mofuta ofe kapa ofe, ka maikutlo le litakatso tsa hae le monahano oa hae. Ela hloko motho ofe kapa ofe. Seo a bonahalang a le sona kapa a leng sona, se tla u bolella seo a se entseng ka maikutlo le litakatso tsa hae kapa seo a ba lumelletseng ho se etsa ho eena le ho eena. 'Mele oa motho e mong le e mong o joaloka naha ho maikutlo le litakatso, tse kang batho ba lulang naheng eo—'me ha ho na moeli palong ea maikutlo le litakatso tseo e ka bang teng' meleng oa motho. Maikutlo le litakatso li arotsoe ka mekga e mengata 'meleng oa motho ea ka nahanang. Ho na le lintho tse fapaneng tseo a li ratang le tseo a sa li rateng, likhopolo le litabatabelo, litakatso, litakatso, tšepo, makhabane le lintho tse mpe, tse lakatsang ho bontšoa kapa ho khotsofatsoa. Potso ke hore, 'muso oa 'mele o tla lumellana joang le kapa o tla hana litlhoko tse fapaneng tsa mekga ena ea maikutlo le litakatso. Haeba maikutlo le litakatso li laoloa ke kutlo, mokga o busang e le takatso kapa takatso kapa meharo kapa takatso e tla lumelloa ho etsa eng kapa eng ka har'a molao; 'me molao oa kutlo ke boiketlo. Kutlo tsena ha se tsa boitšoaro.
Jwalo ka ha mokga o latela mokga, kapa meharo kapa takatso e kgolo kapa bokgopo kapa matla, ho jwalo le ka mmuso wa mmele ka mong. Mme jwalo ka ha batho ba buswa ke mmele le kelello, le mefuta yohle ya mmuso ke baemedi ba batho le maikutlo le ditakatso tse renang tsa mmuso ho ya ka maikutlo. Haeba boholo ba batho ba setjhaba ba hlokomoloha boitshwaro, mmuso wa setjhaba seo o tla buswa ke ditaelo tsa maikutlo, ka kgatello, hobane maikutlo ha a na boitshwaro, a kgahlwa ke matla feela, kapa ke seo ho bonahalang se le molemo ho se etsa. Batho le mebuso ya bona ba a fetoha mme ba a shwa, hobane mebuso le batho ba buswa ke matla a maikutlo, ka tsela e itseng tlasa molao wa boikgethelo.
Maikutlo le litakatso li bapala lipolotiki tsa mokha mmusong oa tsona, ka bonngoe kapa ka lihlopha. Maikutlo le litakatso li fumaneha bakeng sa seo ba se batlang le seo ba ikemiselitseng ho se etsa ho fumana seo ba se batlang. Na ba tla etsa hampe, mme ba tla etsa phoso e kae, ho fumana seo ba se batlang: kapa, ba tla hana ho etsa hampe? Maikutlo le litakatso ho e mong le e mong o tlameha ho iketsetsa qeto: tse tla amohela maikutlo le ho hlompha molao oa tsona oa matla, ka ntle: 'me ke eng e tla khetha ho etsa ka molao oa boits'oaro mme e laoloe ka ho loka le ho beha mabaka ka hare ho uena?
Na motho eo o batla ho laola maikutlo le litakatso tsa hae le ho tlisa tatellano bothateng bo kahare ho eena, kapa a ke ke a tsotella ho etsa joalo mme o ikemiselitse ho latela moo kelello ea hae e lebisang teng? Ke potso eo motho e mong le e mong a lokelang ho ipotsa eona, 'me o lokela ho e araba. Seo a se arabang se ke ke sa rera bokamoso ba hae feela, empa se tla ba se thusa maemong a itseng ho tseba bokamoso ba batho ba United States le ba mmuso oa bona. Seo motho ka boeena a se rerileng bakeng sa bokamoso ba hae, o joalo ho ea ka tekanyo le boemo le boemo ba hae, o fana ka qeto ea hore ke bokamoso bakeng sa batho bao e leng motho ka boeena, 'me ho isa bohōleng boo o ntse a iketsetsa' muso.
Copyright 1980 ka The Word Foundation, Inc.